НАПРЯЖЁННОЕ СОСТОЯНИЕ ПРИ ШАРИКОВОМ НАКАТЫВАНИИ И ФОРМИРОВАНИЕ ВИНТОВОГО МИКРОРЕЛЬЕФА
Т.Тураев
Ферганский государственный технический
Abstract
Аннотация. В работе рассмотрено напряжённое состояние поверхностного слоя при шариковом накатывании цилиндрических деталей и формирование регулярного винтового микрорельефа. Процесс основан на контактном взаимодействии вращающегося шарикового инструмента с поверхностью заготовки при осевой подаче, что приводит к пластической деформации поверхностного слоя и образованию упрочнённой структуры. Для оценки напряжений в зоне контакта использована теория упругого контактного взаимодействия Герца для пары «шарик – цилиндр». Получены выражения для приведённого радиуса кривизны, радиуса контактного пятна и максимальных контактных напряжений. Выполнен расчёт для стали 20 при использовании стального шарика, который показал, что возникающие контактные напряжения превышают предел текучести материала, что обеспечивает пластическую деформацию микронеровностей и формирование упрочнённого поверхностного слоя. Показано, что шариковое накатывание позволяет формировать регулярный винтовой микрорельеф с повышенной износостойкостью и сниженной шероховатостью поверхности.
Ключевые слова: шариковое накатывание, винтовой микрорельеф, контактные напряжения, теория Герца, поверхностное пластическое деформирование, шероховатость, упрочнение.
Аннотация (o‘zbek tilida)Ushbu ishda silindrsimon detallar yuzasini shar bilan nakatlash jarayonida yuzaki qatlamning kuchlanish holati hamda muntazam vintli mikrorelyef hosil bo‘lishi tahlil qilindi. Jarayon aylanuvchi shar asbobining detal yuzasi bilan kontakt o‘zaro ta’siri va o‘q bo‘ylab beriladigan siljish natijasida yuzaga keladi. Buning natijasida yuzaki qatlamda plastik deformatsiya sodir bo‘ladi va mustahkamlangan struktura hosil bo‘ladi. Kontakt zonasidagi kuchlanishlarni aniqlash uchun «shar – silindr» juftligi uchun Gertsning elastik kontakt nazariyasidan foydalanildi. Keltirilgan egri radiusi, kontakt dog‘i radiusi va maksimal kontakt kuchlanishini aniqlash formulalari keltirildi. 20 markali po‘lat uchun bajarilgan hisoblash natijalari kontakt kuchlanishlari materialning oqish chegarasidan yuqori ekanligini ko‘rsatdi, bu esa mikro notekisliklarning plastik tekislanishini va mustahkamlangan qatlam hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Shar bilan nakatlash jarayoni muntazam vintli mikrorelyef hosil qilish, sirt qo‘poligini kamaytirish va yeyilishga chidamlilikni oshirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: shar bilan nakatlash, vintli mikrorelyef, kontakt kuchlanish, Gerts nazariyasi, plastik deformatsiya, sirt qo‘poligi, mustahkamlash.
Annotation (English)This paper considers the stress–strain state of the surface layer during ball burnishing of cylindrical parts and the formation of a regular helical microrelief. The process is based on the contact interaction between a rotating ball tool and the workpiece surface under axial feed, which leads to plastic deformation of the surface layer and formation of a strengthened structure. The stress state in the contact zone is evaluated using the Hertz elastic contact theory for the “ball–cylinder” pair. Expressions for the equivalent radius of curvature, contact spot radius, and maximum contact stresses are obtained. A numerical calculation for steel 20 using a hardened steel ball shows that the contact stresses exceed the yield strength of the material, ensuring plastic deformation of surface asperities and formation of a hardened surface layer. It is shown that ball burnishing makes it possible to form a regular helical microrelief with reduced roughness and increased wear resistance.
Keywords: ball burnishing, helical microrelief, contact stress, Hertz theory, surface plastic deformation, roughness, surface hardening.
References
1. Гуляев А.П. Металловедение. — М.: Машиностроение, 2011. — 640 с.
2. Соколов Л.А., Иванов В.И. Поверхностное пластическое деформирование деталей машин. — М.: Машиностроение, 2008. — 320 с.
3. Кудрявцев И.В. Контактные напряжения и теория Герца. — М.: Наука, 2005. — 256 с.
4. Гольдштейн Р.В. Остаточные напряжения и усталость металлов. — М.: Металлургия, 2006. — 280 с.
