SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA TARJIMA QILINGAN BADIIY VA SHE’RIY MATNLARDA MA’NO YO‘QOTILISHI MASALASI

M.Y.Badalbayeva

Renessans universiteti

Muratova M.

Renessans universiteti

Ollaberganova Z.K.

Renessans universiteti


Abstract

Annotatsiya. Ushbu maqola sun’iy intellektga asoslangan avtomatik tarjima tizimlarida madaniy ma’no, pragmatic yuklama va diskursiv kontekstning yetarli darajada aks etmasligi muammosini kompleks tarzda o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot doirasida zamonaviy neyron tarjima modellari til birliklarini grammatik va leksik jihatdan nisbatan aniqlik bilan uzata olishi, biroq madaniy reallar, milliy qadriyatlar va nutq vaziyatlariga xos yashirin ma’nolarni talqin etishda sezilarli cheklovlarga ega ekani asoslab beriladi. Maqolada metafora, frazeologik birlik, ramziy ifoda va kontekstga bog‘liq birliklarning sun’iy intellekt tarjimasida soddalashtirilishi yokida neytrallashuvi aniq misollar orqali tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar: madaniy ma’no, pragmatik ekvivalentlik, avtomatik tarjima, ma’no yo‘qolishi, madaniy kontekst, inson va sun’iy intellekt tarjimasi, neyron tarjima modellari.

English Translation:

Annotation. This article is devoted to a comprehensive study of the problem of insufficient reflection of cultural meaning, pragmatic load, and discursive context in artificial intelligence-based automatic translation systems. Within the research framework, it is substantiated that while modern neural translation models can convey linguistic units with relative grammatical and lexical accuracy, they have significant limitations in interpreting the hidden meanings specific to cultural realities, national values, and speech situations. The article analyzes, through clear examples, the simplification or neutralization of metaphors, phraseological units, symbolic expressions, and context-dependent units in AI translation.

Keywords: cultural meaning, pragmatic equivalence, automatic translation, meaning loss, cultural context, human and AI translation, neural translation models.

Аннотация. Настоящая статья посвящена комплексному изучению проблемы недостаточного отражения культурного смысла, прагматической нагрузки и дискурсивного контекста в системах автоматического перевода на основе искусственного интеллекта. В рамках исследования обосновывается, что современные нейронные модели перевода, хотя и способны передавать языковые единицы с относительной грамматической и лексической точностью, имеют существенные ограничения в интерпретации скрытых смыслов, специфичных для культурных реалий, национальных ценностей и речевых ситуаций. В статье на конкретных примерах анализируется упрощение или нейтрализация метафор, фразеологических единиц, символических выражений и контекстно-зависимых единиц при переводе средствами ИИ.

Ключевые слова: культурный смысл, прагматическая эквивалентность, автоматический перевод, потеря смысла, культурный контекст, человеческий и ИИ-перевод, нейронные модели перевода.


References

Abdullayeva, M. (2018). Badiiy tarjima va madaniyatlararo muloqot. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.

2. Baker, M. (2018). In other words: A coursebook on translation (3rd ed.). London: Routledge.

3. Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation. Oxford: Oxford University Press.

4. Fedorov, A.V. (1983). Osnovy obshchey teorii perevoda. Moscow: Vysshaya shkola.

5. Gabrovskiy, N.K. (2007). Teoriya perevoda. Moscow: Moscow State University Press.

6. Hatim, B., & Mason, I. (1997). Discourse and the translator. London: Longman.

7. Komissarov, V.N. (1990). Teoriya perevoda: Lingvisticheskiye aspekty. Moscow: Vysshaya shkola.

8. Qodirova, N.N. (2019). Tarjimada milliy kolorit masalalari. Toshkent: Akademnashr.

9. Salimov, A. A. (2016). Tarjimashunoslik asoslari. Toshkent: Fan va texnoligiya.

Most read articles by the same author(s)