TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA EKOLOGIK-IQTISODIY XAVFLARNI BOSHQARISH MEXANIZMI

Sh.G‘.G‘ulomjonova

Namangan davlat texnika universiteti


Abstract

Annotatsiya. Mazkur maqolada temir yo‘l transporti tizimida yuzaga kelayotgan ekologik-iqtisodiy xavflarning shakllanish omillari va ularni kamaytirishga qaratilgan boshqaruv mexanizmlarining institutsional-iqtisodiy asoslari tadqiq etilgan. Tadqiqotda sanoat iqtisodiyoti yondashuvi asosida temir yo‘l infratuzilmasining energetik samaradorligi, texnik ekspluatatsiya siyosati, investitsiya mexanizmlari va ekologik tavakkalliklarning iqtisodiy hisob-kitoblarga integratsiya darajasi tahlil qilinadi. Amaldagi boshqaruv mexanizmlarining parchalanganligi, ESG mezonlarining rejalashtirish va moliyalashtirish jarayonlariga yetarli darajada joriy etilmaganligi aniqlanadi. Tadqiqot natijalari temir yo‘l transportida tannarxni 15-23 foizgacha kamaytirish, ekologik tavakkalliklarni minimallashtirish va transport xizmatlarining xalqaro raqobatbardoshligini oshirish imkoniyatini ko‘rsatadi. Olingan xulosalar barqaror rivojlanish siyosatini amalga oshirish va “yashil transport” konsepsiyasini milliy transport tizimiga integratsiya qilishda amaliy ahamiyatga ega.

Abstract. This article examines the factors contributing to the formation of environmental and economic risks in the railway transport system and the institutional and economic foundations of management mechanisms aimed at their mitigation. Based on the industrial economics approach, the study analyzes the energy efficiency of railway infrastructure, technical operation policy, investment mechanisms, and the level of integration of environmental risks into economic calculations. The fragmentation of existing management mechanisms and the insufficient implementation of ESG criteria in planning and financing processes are identified. The research findings demonstrate the possibility of reducing costs in railway transport by 15-23 percent, minimizing environmental risks, and increasing the international competitiveness of transport services. The conclusions obtained are of practical significance for the implementation of sustainable development policy and the integration of the “green transport” concept into the national transport system.

Аннотация. В данной статье исследуются факторы формирования экологических и экономических рисков в системе железнодорожного транспорта, а также институционально-экономические основы механизмов управления, направленных на их снижение. В рамках подхода промышленной экономики анализируются энергетическая эффективность железнодорожной инфраструктуры, политика технической эксплуатации, инвестиционные механизмы и уровень интеграции экологических рисков в экономические расчёты. Выявлена фрагментарность действующих механизмов управления и недостаточная интеграция ESG-критериев в процессы планирования и финансирования. Результаты исследования показывают возможность снижения себестоимости в железнодорожном транспорте на 15-23 процента, минимизации экологических рисков и повышения международной конкурентоспособности транспортных услуг. Полученные выводы имеют практическое значение для реализации политики устойчивого развития и интеграции концепции «зелёного транспорта» в национальную транспортную систему.

Kalit so‘zlar: temir yo‘l transporti; ekologik-iqtisodiy xavflar; boshqaruv mexanizmi; ESG mezonlari; yashil transport; energetik samaradorlik; elektrlashtirish; yashil moliya; sanoat iqtisodiyoti; barqaror rivojlanish.

Keywords: railway transport; environmental and economic risks; management mechanism; ESG criteria; green transport; energy efficiency; electrification; green finance; industrial economics; sustainable development.

Ключевые слова: железнодорожный транспорт; экологико-экономические риски; механизм управления; ESG-критерии; зелёный транспорт; энергетическая эффективность; электрификация; зелёные финансы; промышленная экономика; устойчивое развитие.


References

1. Mirzaev Q.Q. (2018). Transport tizimlarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish masalalari. Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti.

2. Xolmuradov B.E. (2019). Temir yo‘l transporti iqtisodiyoti. Toshkent: Toshkent davlat transport universiteti.

3. Rahmonov A.N. (2020). Sanoat transportida energiya samaradorligini oshirishning iqtisodiy mexanizmlari. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. Toshkent.

4. Saidov U.T. (2017). Transport infratuzilmasini rivojlantirishda investitsiya siyosati. Toshkent: “Fan va texnologiya”.

5. Abdullaeva M.S. (2021). Barqaror rivojlanish sharoitida transport tizimlarini boshqarish. Toshkent: TDTRU ilmiy nashrlari.

6. O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi. (2022). O‘zbekiston transport tizimini rivojlantirish strategiyasi (2022-2035 yillar). Toshkent.

7. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. (2021). Atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha milliy hisobot. Toshkent.

8. Ismoilov J.R. (2020). Temir yo‘l transportida texnik ekspluatatsiya va resurs tejamkorlik. Toshkent: ToshDTU.

9. Qodirov D.X. (2019). Transport xizmatlari bozorida raqobatbardoshlikni oshirish omillari. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy jurnali, №4.

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2019). “2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasining yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi to‘g‘risida”. Toshkent.

11. Toshkent davlat transport universiteti. (2021). Temir yo‘l transportida ekologik xavfsizlik. O‘quv qo‘llanma. Toshkent.

12. Usmonov S.B. (2018). Transportda ekologik boshqaruv asoslari. Toshkent: “Fan”